بیماری‌های کلیه و مجاری ادراری

بیماری‌های کلیه و مجاری ادراری | بیماری‌های کلیه و مجاری ادراری از شایع‌ترین اختلالات دستگاه ادراری هستند که می‌توانند عملکرد طبیعی کلیه‌ها، حالب‌ها، مثانه و مجرای ادرار را تحت تأثیر قرار دهند. این بیماری‌ها طیف گسترده‌ای از مشکلات، از عفونت‌ها و سنگ‌های ادراری تا بیماری‌های مزمن کلیه و تومورهای دستگاه ادراری را شامل می‌شوند. تشخیص به‌موقع، درمان مناسب و رعایت اقدامات پیشگیرانه نقش مهمی در حفظ سلامت کلیه‌ها و جلوگیری از عوارض جدی این بیماری‌ها دارد.

1.عفونت‌های مجاری ادراری (UTI)

عفونت مجاری ادراری (Urinary Tract Infection یا UTI) شایع‌ترین بیماری دستگاه ادراری است. این بیماری در خانم‌ها، به دلیل کوتاه‌تر بودن مجرای ادرار و نزدیکی آن به ناحیه مقعد، شیوع بیشتری دارد. شایع‌ترین عامل ایجادکننده این عفونت‌ها، باکتری اشرشیا کلی (Escherichia coli یا E. coli) است.

2.تومورهای کلیه و مجاری ادراری

تومورهای دستگاه ادراری ممکن است در کلیه، حالب، لگنچه کلیه یا مثانه ایجاد شوند. بسیاری از این تومورها در مراحل اولیه بدون علامت هستند و به‌طور اتفاقی در بررسی‌های تصویربرداری یا به دنبال مشاهده هماچوری (وجود خون در ادرار) تشخیص داده می‌شوند.

3.ناهنجاری‌های مادرزادی دستگاه ادراری

از مهم‌ترین ناهنجاری‌های مادرزادی کلیه و مجاری ادراری می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

• انسداد محل اتصال لگنچه به حالب (UPJO | Ureteropelvic Junction Obstruction):
  در این بیماری، محل اتصال لگنچه به حالب دچار تنگی یا انسداد می‌شود و ادرار در لگنچه تجمع پیدا می‌کند (هیدرونفروز). درمان استاندارد آن پیلوپلاستی (Pyeloplasty) است. در صورت تشخیص دیرهنگام، عملکرد کلیه ممکن است به کمتر از ۳۰ درصد کاهش یابد.
• انسداد محل اتصال حالب به مثانه (UVJO | Ureterovesical Junction Obstruction):
  در این حالت، تنگی در انتهای حالب و محل ورود آن به مثانه ایجاد می‌شود. درمان، بسته به شدت بیماری، متفاوت است و در بسیاری از موارد با ری‌ایمپلنت حالب (Ureteral Reimplantation) انجام می‌شود.
• ریفلاکس ادراری (Vesicoureteral Reflux)
• حالب مضاعف (Duplex Ureter)
• حالب رتروکاوال (Retrocaval Ureter)

مثال بالینی

در نمونه‌ای که در کلاس مطرح شد، دختری ۱۲ ساله به علت انسداد محل اتصال لگنچه به حالب (UPJO) دچار تجمع ادرار در لگنچه کلیه راست (هیدرونفروز) شده بود. در این بیماری، حالب وجود دارد، اما محل اتصال آن به لگنچه دچار تنگی یا انسداد است و همین موضوع مانع تخلیه طبیعی ادرار می‌شود.

نمونه‌ای از انسداد محل اتصال لگنچه به حالب (UPJO)

4.اورژانس‌‎‌های اورولوژی

مهم‌ترین اورژانس‌های اورولوژی عبارت‌اند از:

• تروما (آسیب‌های دستگاه ادراری): مانند پارگی مثانه در تصادفات، به‌ویژه در موتورسواران.
• تورشن بیضه (پیچ‌خوردگی بیضه): در صورت درمان نشدن، می‌تواند باعث قطع خون‌رسانی و از بین رفتن بیضه شود.
• پریاپیسم (Priapism): نعوظ طولانی‌مدت، دردناک و غیرطبیعی که نیاز به درمان اورژانسی دارد.
• شکستگی آلت تناسلی (Penile Fracture)
• هماچوری (Hematuria): وجود خون در ادرار.

5. سنگ‌های کلیه و مجاری ادراری

سنگ‌های دستگاه ادراری از بیماری‌های شایع کلیه هستند و می‌توانند باعث درد شدید، انسداد مسیر ادرار و هماچوری (وجود خون در ادرار) شوند.

استنت دبل جی (DJ Stent)

پس از بسیاری از جراحی‌های حالب، برای حفظ باز بودن مسیر ادرار و کمک به ترمیم حالب، از استنت دبل جی (Double J Stent یا DJ Stent) استفاده می‌شود. این استنت به‌طور موقت داخل حالب قرار می‌گیرد و پس از مدتی خارج می‌شود.

تنگی لگنچه(UPJO)

ریفالکس ادراری

آنتی ریفلاکس مثانه

این تصویر مربوط به دختربچه‌ای سه‌ساله مبتلا به ریفلاکس ادراری (Vesicoureteral Reflux) است. به علت بازگشت ادرار از مثانه به حالب‌ها، هر دو حالب دچار گشادشدگی شده‌اند و در نتیجه، هر دو لگنچه کلیه نیز به هیدرونفروز شدید مبتلا شده‌اند. در صورت عدم درمان، این بیماری می‌تواند به آسیب دائمی بافت کلیه و کاهش عملکرد آن منجر شود.

IVP( پیلوگرافی داخل وریدی)

IVP

این تصویر مربوط به پیلوگرافی داخل وریدی (Intravenous Pyelography | IVP) است. در این روش، ماده حاجب از طریق ورید تزریق می‌شود و پس از ورود به کلیه‌ها، از طریق حالب‌ها به سمت مثانه حرکت می‌کند. این بررسی برای ارزیابی عملکرد کلیه‌ها، مسیر تخلیه ادرار و بررسی وجود انسداد یا ناهنجاری‌های دستگاه ادراری انجام می‌شود.

عوامل مستعدکننده بیماری های کلیه و مجاری ادراری

عوامل مختلفی خطر ابتلا به بیماری‌های کلیه و مجاری ادراری را افزایش می‌دهند که مهم‌ترین آن‌ها عبارت‌اند از:

۱. جنس:
برخی بیماری‌ها در زنان و برخی در مردان شیوع بیشتری دارند. به‌عنوان مثال، عفونت‌های ادراری در زنان شایع‌تر هستند، در حالی که تومور مثانه و بسیاری از علل هماچوری (وجود خون در ادرار) در مردان بیشتر دیده می‌شوند.

۲. انسداد مجاری ادراری:
انسداد ناشی از سنگ، تومور یا بزرگی خوش‌خیم پروستات (BPH) باعث تجمع ادرار در پشت محل انسداد، افزایش احتمال عفونت و ایجاد محیط مناسب برای رشد میکروارگانیسم‌ها می‌شود.

پروستات

پروستات غده‌ای از دستگاه تناسلی مردان است که در زیر مثانه قرار گرفته و قسمت ابتدایی مجرای ادرار از داخل آن عبور می‌کند. این غده بخشی از مایع منی را تولید می‌کند. بزرگی خوش‌خیم پروستات (BPH) می‌تواند باعث انسداد خروج ادرار، احتباس ادرار و در برخی موارد تشکیل سنگ مثانه شود.

۳. آسیب اعصاب مثانه:
اختلال در عصب‌رسانی مثانه باعث تخلیه ناقص ادرار و افزایش احتمال عفونت و تشکیل سنگ می‌شود.

۴. بیماری‌های مزمن:
بیماری‌هایی مانند دیابت، پرفشاری خون و گلومرولونفریت مزمن می‌توانند به مرور زمان عملکرد کلیه را مختل کنند. گلومرولونفریت به معنای التهاب گلومرول‌های کلیه است.

۵. کاتترگذاری ادراری:
استفاده طولانی‌مدت از سوند ادراری، خطر عفونت‌های مجاری ادراری را افزایش می‌دهد.

۶. مواد شیمیایی و مواد مخدر:
تماس طولانی‌مدت با برخی مواد شیمیایی یا مصرف بعضی داروها و مواد مخدر می‌تواند به کلیه آسیب برساند.

۷. وراثت:
برخی بیماری‌های کلیوی زمینه ژنتیکی دارند و در افراد دارای سابقه خانوادگی، بیشتر دیده می‌شوند.

سنگ‌های ادراری

سنگ‌های ادراری بیشتر در کلیه تشکیل می‌شوند، اما ممکن است در هر قسمت از دستگاه ادراری، شامل حالب، مثانه یا مجرای ادرار نیز ایجاد شوند.

شیوع سنگ کلیه در دهه سوم تا پنجم زندگی بیشتر است و در مردان نسبت به زنان شیوع بالاتری دارد.

سنگ‌ها در اثر رسوب و تجمع مواد کریستالی موجود در ادرار تشکیل می‌شوند. مهم‌ترین ترکیبات تشکیل‌دهنده سنگ عبارت‌اند از:

• اگزالات کلسیم (شایع‌ترین نوع)
• فسفات کلسیم
• اسید اوریک

این مواد به‌طور طبیعی در ادرار وجود دارند و دفع می‌شوند، اما اگر غلظت آن‌ها افزایش یابد یا حجم ادرار کاهش پیدا کند، به‌تدریج رسوب کرده و زمینه تشکیل سنگ را فراهم می‌کنند.

سنگ‌های ادراری

عوامل زمینه‌ساز تشکیل سنگ‌های ادراری

عوامل متعددی می‌توانند زمینه تشکیل سنگ و رسوب کریستال‌ها در دستگاه ادراری را فراهم کنند که مهم‌ترین آن‌ها عبارت‌اند از:

• عفونت‌های مجاری ادراری
• رکود یا توقف جریان ادرار
• بی‌حرکتی طولانی‌مدت
• سابقه قبلی سنگ‌های ادراری
• بیماری‌های داخلی و اختلالات غدد درون‌ریز
• چاقی
• وراثت
• افزایش سن
• هیپراگزالوری (Hyperoxaluria): افزایش دفع اگزالات در ادرار.
• هیپرکلسیوری (Hypercalciuria): افزایش دفع کلسیم در ادرار.
• رژیم غذایی غنی از اگزالات، نمک و پروتئین حیوانی و مصرف ناکافی مایعات.

این عوامل باعث افزایش غلظت مواد معدنی در ادرار و در نتیجه، رسوب کریستال‌ها و تشکیل سنگ می‌شوند.

علائم سنگ‌های ادراری

مهم‌ترین علائم سنگ‌های دستگاه ادراری عبارت‌اند از:

• درد کولیکی (قولنج کلیوی): شایع‌ترین و اولین علامت که معمولاً بسیار شدید بوده و ممکن است با تهوع، استفراغ، رنگ‌پریدگی و بی‌قراری همراه باشد.
• محل درد: به محل قرارگیری سنگ بستگی دارد؛ درد سنگ کلیه معمولاً از پهلو شروع شده و در صورت ورود سنگ به حالب، به کشاله ران انتشار می‌یابد.
• علائم تحریکی مثانه: مانند تکرر ادرار، سوزش ادرار، احساس فوریت در دفع و گاهی مشکل در شروع ادرار.

عوارض سنگ‌های ادراری

در صورت عدم درمان، سنگ‌های ادراری ممکن است باعث بروز عوارض زیر شوند:

• خونریزی (هماچوری)
• عفونت مجاری ادراری
• انسداد مسیر ادرار
• هیدرونفروز: گشاد شدن لگنچه و کالیس‌های کلیه در اثر تجمع ادرار ناشی از انسداد مسیر خروج ادرار.
• کاهش عملکرد کلیه و در موارد شدید، نارسایی کلیه.

روش‌های تشخیص

• شرح حال و معاینه بالینی
• آزمایش ادرار
• سونوگرافی
• رادیوگرافی ساده
• سایر روش‌های تصویربرداری در صورت نیاز.

اقدامات تصویربرداری در بیماری های کلیه و مجاری ادراری

۱. سونوگرافی (Ultrasonography)

سونوگرافی روشی ایمن و بدون استفاده از اشعه یونیزان است و یکی از بهترین روش‌ها برای بررسی کلیه‌ها، هیدرونفروز و بسیاری از سنگ‌های کلیوی، به‌ویژه در زنان باردار، محسوب می‌شود.

KUB .۲

رادیوگرافی ساده شکم (Kidney, Ureter, Bladder | KUB) برای مشاهده برخی سنگ‌های ادراری، به‌ویژه سنگ‌های حاوی کلسیم، استفاده می‌شود.

IVP (Intravenous Pyelography) .۳

در IVP، ماده حاجب از طریق ورید تزریق می‌شود و پس از دفع توسط کلیه‌ها، مسیر ادرار (کلیه، حالب و مثانه) روی تصاویر رادیولوژی قابل مشاهده می‌شود. این روش برای بررسی عملکرد کلیه، تشخیص انسداد، ناهنجاری‌ها و برخی سنگ‌های ادراری کاربرد دارد.

۴. اسکن کلیه (Renal Scan)

اسکن کلیه با استفاده از مواد رادیودارو انجام می‌شود و بیشتر برای بررسی عملکرد هر کلیه به‌صورت جداگانه، میزان خون‌رسانی و ارزیابی انسداد کاربرد دارد.

۵. سی‌تی اسکن (CT Scan)

سی‌تی اسکن دقیق‌ترین روش تصویربرداری برای تشخیص سنگ‌های ادراری است و محل، اندازه و تعداد سنگ‌ها را با دقت بالا نشان می‌دهد. همچنین در بررسی تومورها، آسیب‌های کلیوی و سایر بیماری‌های دستگاه ادراری نیز کاربرد فراوان دارد.

۶. تصویربرداری MRI

MRI بدون استفاده از اشعه یونیزان انجام می‌شود و برای بررسی بافت‌های نرم و برخی تومورهای دستگاه ادراری کاربرد دارد. اگرچه در تشخیص سنگ‌های ادراری، سی‌تی اسکن (CT Scan) دقیق‌ترین و ارجح‌ترین روش است، اما MRI برای ارزیابی بافت‌های نرم و برخی بیماری‌های کلیه و مجاری ادراری، بدون استفاده از اشعه یونیزان، کاربرد دارد.